Wat kinderen leren als ze theater spelen

Wat kinderen leren als ze theater spelen

De kinderen zijn net binnen. Zo'n eerste theater les is altijd spannend. Des te mooier is het om te zien hoe snel iedereen toch tot eigen spel komt. De opdracht is eenvoudig: geef elkaar een brief. Muziek ondersteunt de scène en voor je het weet worden er de meest bijzondere brieven overhandigd. De kinderen die aan de kant kijken, weten het zeker.
'Het is een geheime missie!'
'Een uitnodiging voor een feestje!'
'Ze heeft een miljoen gewonnen!'
Soms kijkt het kind dat zojuist speelde verbaasd op. 'Nee hoor. Ik speelde dat ik eindelijk dat LEGO-bouwpakket mocht kopen dat eerst niet mocht van mama.' En precies daar gebeurt iets interessants.vTheater is fantasie. Theater is verhalen maken. Maar theater is óók leren hoe je ervoor zorgt dat een ander jouw verhaal begrijpt. Ontdekken dat het beeld in jouw hoofd niet automatisch hetzelfde beeld is als dat van iemand anders. En misschien nog wel belangrijker: ontdekken dat er buiten jouw eigen kader nog ontzettend veel andere mogelijkheden bestaan.

Fantasie die je moet delen

Kinderen beschikken vaak over een enorme verbeeldingskracht. Geef ze een stoel en die kan binnen een paar minuten een troon, auto, berg, gevangenis of ruimteschip zijn. Maar theater vraagt iets meer dan alleen fantasie hebben. Als jij hebt bedacht dat de stoel een ruimteschip is, moeten de anderen dat uiteindelijk ook kunnen begrijpen. Niet omdat je het uitlegt, maar omdat je het speelt. Je moet dus leren om iets wat alleen in jouw hoofd bestaat zichtbaar te maken voor een ander. Daarmee oefenen kinderen ongemerkt in communiceren. Hoe maak ik mijn bedoeling duidelijk? Wat ziet de ander eigenlijk? Waarom begrijpt iemand mijn spel anders dan ik het bedoeld had? Dat verschil is geen fout. Juist daar wordt het interessant. Want wanneer een ander iets totaal anders in jouw spel ziet, ontdek je dat jouw blik op de wereld maar één mogelijke blik is.

Alleen spelen bestaat bijna niet

Theater is bovendien bij uitstek iets wat je samen doet. Zelfs wanneer één speler alleen op een podium staat, is er nog altijd een publiek. Maar in een theaterles zijn er meestal voortdurend andere spelers met wie je rekening moet houden. Je moet luisteren. Kijken. Reageren. Soms moet je je eigen idee loslaten omdat iemand anders iets onverwachts doet. Soms moet je juist duidelijk een keuze maken, zodat de ander daarop kan reageren. Een scène waarin iedereen alleen zijn eigen plan uitvoert, loopt meestal binnen een halve minuut vast. Dat maakt theater een bijzondere oefenplaats voor samenwerking. Niet omdat de docent eerst een les geeft over samenwerken, maar omdat het spel zonder samenwerking simpelweg minder goed werkt. Kinderen ervaren daarmee direct wat het betekent om ruimte te nemen én ruimte te geven. En datzelfde geldt voor empathie. Wie een personage speelt, krijgt voortdurend de vraag om zich voor te stellen hoe iemand anders naar een situatie zou kunnen kijken. Waarom doet iemand dit? Wat wil deze persoon? Wat zou ervoor kunnen zorgen dat iemand reageert op een manier die jij zelf nooit zou kiezen? Theater vraagt niet alleen: wat zou jij doen? Het vraagt ook: waarom zou iemand anders iets totaal anders doen?

Jezelf ontdekken door iemand anders te zijn

Misschien zit daar nog een bijzondere kracht van theater. Op de speelvloer hoef je namelijk niet voortdurend jezelf te zijn.
Je mag een koning spelen. Een boze buurvrouw. Een astronaut. Iemand die voor het eerst verliefd wordt. Iemand die verschrikkelijk jaloers is. Iemand die enorm bang is, maar probeert dat voor iedereen verborgen te houden. Daardoor ontstaat een veilige afstand. Een kind hoeft niet te zeggen: 'Ik ben boos.' Het kan onderzoeken hoe het is om een boos personage te spelen. Het hoeft niet te vertellen waarvoor het zelf bang is om te kunnen ontdekken hoe angst eruitziet, wat angst met een lichaam doet of hoe verschillende mensen ermee omgaan. Er ligt altijd een beschermende laag tussen. Het is maar een rol. We doen alsof. Dat betekent niet dat theater therapie is. Een theaterdocent hoeft niet te proberen persoonlijke problemen bij kinderen naar boven te halen en een theaterles hoeft geen therapeutische sessie te worden. Juist de fictie is waardevol. Omdat iets níét over jou hoeft te gaan, krijg je soms de vrijheid om iets te onderzoeken wat uiteindelijk wel iets over jezelf vertelt. Je probeert gedrag uit. Emoties. Houdingen. Manieren van reageren. En na afloop stap je weer uit de rol.

Worden kinderen er zelfverzekerder van?

Een veelgehoorde reden om een kind op theater les te doen is dat het 'goed is voor het zelfvertrouwen'. Dat kan het absoluut zijn. Een kind dat ontdekt dat het iets kan wat het eerst spannend vond, kan daar zelfvertrouwen aan ontlenen. Net als een kind dat merkt dat een eigen idee wordt gezien en serieus genomen, of dat ervaart dat iets mis mag gaan zonder dat er een ramp gebeurt. Maar zelfvertrouwen is wat mij betreft een mogelijk gevolg van goed theateronderwijs. Het zou nooit de belangrijkste reden moeten zijn om een kind naar theaterles te sturen. Een kind dat doodongelukkig wordt van optreden, krijgt niet automatisch zelfvertrouwen doordat het iedere week opnieuw een podium op wordt geduwd. Net zoals niet ieder onzeker kind geholpen is met een vechtsport, is niet ieder verlegen kind automatisch gebaat bij toneelles. En ook het drukke kind dat voortdurend grapjes maakt, hoeft niet per definitie 'iets met theater te doen'. Theater is geen medicijn tegen onzekerheid. Het is in de eerste plaats een kunstvorm. Een plek waar kinderen mogen spelen, maken en ontdekken. Wanneer de docent en de groep daarvoor een veilige omgeving creëren, kan daar vervolgens ontzettend veel uit voortkomen.

De waarde van een beetje schaamte

Daarbij vind ik schaamte een interessant onderwerp. We gebruiken het woord meestal negatief. Een kind moet zich vooral vrij voelen. Zichzelf durven zijn. Zich nergens voor hoeven schamen. Maar schaamte hoort ook bij het opgroeien. Op een bepaald moment ontdekt een kind dat andere mensen naar hem kijken. Dat anderen een mening kunnen hebben over wat je draagt, zegt of doet. Dat bewustzijn kan behoorlijk in de weg zitten. Zeker in een tijd waarin kinderen zichzelf voortdurend kunnen vergelijken met anderen, kan de angst om iets geks, lelijks of verkeerds te doen groot worden. Een theaterles kan juist een bijzondere plek zijn om dat gevoel tegen te komen. Je staat voor een groep. Iedereen kijkt. Je hebt een idee, maar weet niet of het gaat werken. Misschien voelt het gek. Misschien mislukt het. Misschien moet je opnieuw beginnen. En toch is dat precies de bedoeling. Niet omdat een kind moet leren zich nergens meer voor te schamen, maar omdat het kan ontdekken dat schaamte niet altijd een stopbord hoeft te zijn. Je kunt iets spannend vinden en het toch onderzoeken. Je kunt je bekeken voelen en toch blijven spelen. Je kunt een verkeerd idee hebben en ontdekken dat daar misschien juist iets nieuws uit ontstaat. Misschien hoeft theater kinderen daarom helemaal niet schaamteloos te maken. Misschien kan het ze juist leren om met schaamte te spelen.

Alsof, maar niet onbelangrijk

Aan het einde van die eerste les is de brief allang verdwenen. Net als het LEGO-bouwpakket, het gewonnen miljoen en de geheime missie. Ze hebben nooit werkelijk bestaan. En toch is er in dat uur van alles gebeurd. Kinderen hebben verhalen gemaakt, naar elkaar gekeken, ideeën gedeeld, samengewerkt, zich in anderen verplaatst en misschien iets gedaan wat ze vijf minuten eerder nog spannend vonden. Allemaal binnen de veilige afspraak van theater: dit is niet echt. We spelen. En misschien is dat uiteindelijk wel het bijzondere van theateronderwijs. Dat kinderen door te leren doen alsof, ondertussen steeds iets meer kunnen ontdekken over wat echt is.

En zelf doen, begint natuurlijk bij eerst samen beleven! Voor inspiratie, bekijk hier onze theater special: 

Theater Special 26|27